مخازن نفتی و گازی مشترک ایران با کشورهای همسایه

مقدمه:
مخازن نفتی و گازی مشترک ایران با کشورهای همسایه و غنی بودن حوضه های نفتی از ساختارهای حاوی هیدروکربور در منطقه خاورمیانه موجب شده است که تعدادی از مخازن نفتی و گازی این منطقه به طور مشترک در بین کشورها واقع گردد. این مخازن به لحاظ زمین شناسی یکپارچه بوده ولی از لحاظ مالکیت اشتراکی است. رقابت بین کشورهای همسایه موجب شده است که این مخازن مرزی نسبت به مخازن درون کشور در اولویت بهره برداری قرار گیرد. علاوه بر این بزرگترین مخازن گازی و نفتی ایران در مرزهای سیاسی واقع شده اند. لذا شناخت بیشتر از این مخازن موجب بهره برداری بهتری از آنها خواهد شد. در اینجا به بررسی این مخازن می پردازیم.

 

مخازن هیدروکربوری مشترک
کشور ما با کشورهای همسایه یعنی عراق، کویت، عربستان، قطر، امارات و عمان دارای مخازن اشتراکی است. حداقل ۱۵ مخزن در این ارتباط وجود دارند. این در حالی است که امکان مشترک بودن تعدادی دیگر از مخازن در هاله ای از ابهام واقع شده است (شکل ۱).
مخازن مشترک خشکی ایران با کشور عراق می باشد. در طول مرز مشترک ایران و عراق ۵ مخزن نفتی نفت شهر(سابقاً نفت شاه)، دهلران، پایدار غرب، آزادگان و یادآوران (سابقاً حسینیه-کوشک) وجود دارد. هم اکنون میادین دهلران، پایدار غرب و نفت شهر در حال تولید بوده و دو میدان یادآوران و آزادگان نیز در مراحل مختلف توسعه قرار دارند. ادامه میدان نفت شهر در عراق با نام میدان “نفت خانه” معروف است. میادین آزادگان و یادآوران به ترتیب در مجاورت میادین “مجنون” و “سنباد” عراق واقع شده­اند ولی در مورد ارتباط (ساختمانی و پیوستگی مخزنی) این میادین اطلاعی در دسترس نیست.
۱۰ میدان باقی مانده آبی با کشورهای همسایه خلیج فارس مشترک می باشند. میدان گازی آرش تنها میدان مشترک ایران با کشور کویت در آبهای خلیج فارس است. به نظر می رسد که ادامه این میدان در آبهای کویت با میدان “دورا” در ارتباط باشد.
میادین نفتی اسفندیار، فروزان، فرزاد (A) و فرزاد (B) با کشور عربستان مشترک می باشد. میدان نفتی اسفندیار در آبهای عربستان به میدان “لولو” تبدیل می گردد. بخش عربستانی میدان فروزان نیز در این کشور با نام میدان “مرجان” شناخته می شود. میادین فرزاد (A) و(B) گاهی با نامهای میادین فارسی (A) و (B) نیز از آنها یاد می شود. بخش خارجی میدان فرزاد (A) در عربستان با نام میدان “حصبه” شهرت یافته است.

تاکنون مخزن مشترکی بین ایران و بحرین در آبهای خلیج فارس کشف و گزارش نشده است.
میدان گازی فوق عظیم پارس جنوبی که در ادامه به میدان شمال تبدیل می­شود با کشور قطر مشترک می باشد. این میدان بزرگترین و مهمترین میادین اشتراکی ایران و دنیا است.
میادین نفتی بلال، رشادت ایران و الخلیج قطر بسیار نزدیک به خط مرزی می­باشد ولی از ادامه ساختار­های این مخازن در کشور مقابل اطلاع معتبری در دسترس نیست.
مخازن سلمان، فرزام، نصرت از مخازن مشترک ایران با امارات متحده عربی است که این میادین در کشور همسایه به ترتیب با نامهای “ابولبخوش”، “فلاح” و “فاتح” شناخته شده­اند. امکان مشترک بودن مخازن دنا، اسفند، مبارک و صالح جنوبی با این کشور نیز وجود دارد.
تنها میدان مشترک ایران و عمان میدان گازی هنگام می باشد.
بزرگترین میدان گازی مشترک دنیا (پارس جنوبی-شمال قطر) در بخش قطری ۲۰ سال زودتر از بخش ایرانی اکتشاف و به بهره برداری رسیده است. همچنین در حال حاضر امارات متحد عربى از میدان مشترک سلمان و عربستان از میدان مشترک فروزان بیش از دو برابر ایران برداشت مى کنند. از سوى دیگر، برداشت یک جانبه از میدان هاى مشترک، افت فشار را در بخش بهره بردارى شده کاهش و در نتیجه، منابع نفت و گاز را به سوى دیگر سوق مى دهد. ضمن این که این پدیده (مهاجرت) سبب مى شود کشورى که در حال بهره بردارى یک جانبه است، از سهم بیشترى بهره مند شود. جبران انرژى از دست رفته نیز، هزینه هاى مضاعفى را درزمینه اعمال روش­هاى افزایش مجدد تولید از جمله تزریق آب، گاز، فرآورى مصنوعى و … در پى خواهد داشت. اینها همه اهمیت شناخت، مطالعه و توسعه میادین مرزی را نشان می دهد.

شرح مختصری در مورد مخازن مشترک

جمهوری اسلامی ایران هم اکنون بیش از ۱۵ میدان نفتی مشترک با کشورهای همسایه دارد و با توجه به عدم محدودیت برداشت کشورها از میادین مشترک بدون شک موضوع توسعه میادین مشترک نفتی و گازی مهم ترین اولویت وزارت نفت به شمار می رود.

در همین رابطه بارها مسئولان نظام اعلام کرده اند که توسعه میادین مشترک نفتی باید در اولویت قرار گرفته و وزارت نفت ابتدا باید این میادین را توسعه داده و پس از آن به فکر توسعه میادین نفتی داخلی باشد.

بر همین اساس و با توجه به توجه ویژه کشورهای همسایه برای توسعه میادین نفتی مشترک، هر روز تاخیر در اقدام برای توسعه این میادین از سوی مسئولان وزارت نفت آسیب های جبران ناپذیری را به همراه دارد.

به طور مثال بنا بر اعلام رکن الدین جوادی مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران در میان گازی پارس جنوبی که میان ایران و قطر مشترک است هر روز تاخیر برای توسعه ۱۰۰ میلیون دلار ضرر به همراه دارد.

بر همین اساس وزیر نفت اخیرا درباره استفاده بهتر از میادین مشترک نفت و گاز، گفته است مهمترین میادین نفت و گاز کشور پارس جنوبی بوده و بعد مجموعه آزادگان یا غرب کارون که پول کافی هم در بودجه برای آن تعیین شده است و امیدواریم بانک مرکزی تمهیداتش که وام و اوراق مشارکت است را بیاندیشد تا کار را پیش ببریم.

با توجه به تاکید های فراوان بر توسعه میادین نفتی مشترک پرداختن به این موضوع که این میادین دقیقا با کدام کشورها مشترک است و در کدام مناطق قرار دارد از اهمیت بالایی برخوردار است.

در حال حاضر بیش از ۱۵ مخزن نفتی مشترک بین ایران و کشورهای همسایه وجود دارد که در این بین مخازن مشترک واقع در خشکی در همجواری کشور عراق قرار دارد و سایر مخازن در خلیج فارس و دریای عمان واقع‌اند.

در جدول زیر به تمام میادین مشترک نفتی ایران اشاره شده است:

میدان نفتی	کشور مقابل	جزئیات
نفت شهر	عراق	میدان نفت شهر در فاصله ۱۰۰ کیلومتر شمال غربی ایلام و ۲۲۵ کیلومتری جنوب غربی کرمانشاه و ۶۰ کیلومتری قصر شیرین قرار گرفته‌است. این میدان نفتی در سال ۱۹۲۳ میلادی در تاقدیس نفت شهر کشف شد. در حال حاضر میدان نفت شهر تنها میدان نفتی در حال تولید استان کرمانشاه بوده که دارای ۶۹۲ میلیون بشکه ذخیره نفت خام است.
دهلران	عراق	میدان نفتی دهلران یکی از میادین نفتی ایران است، که در ۲۲ کیلومتری جنوب غربی دهلران در استان ایلام قرار دارد. میزان نفت خام این میدان ۴۲۱۲ میلیون بشکه برآورد می‌شود. از این مقدار ۶۳۵ میلیون بشکه آن قابل استحصال می‌باشد. این میدان در سال ۱۳۵۱ و توسط شرکت نفت ایران کشف شد و اولین چاه آن، در عمق ۶۷۵ حفاری شد. یک سال بعد دومین چاه، در فاصله ۱۰ کیلومتری مرز ایران و عراق تا عمق ۴۳۰۰ متر حفاری شد. در طول جنگ ایران و عراق این میدان مورد حمله قرار گرفت و آسیب دید که موجب قطع تولید نفت آن شد. امتداد ایران در خاک عراق، میدان ابوغریب قرار دارد.
پایدار غرب	عراق	میدان نفتی پایدار غرب یکی از میدان‌های نفتی ایران می‌باشد، که در سال ۱۳۵۹ کشف شد. نفت این میدان از نوع سنگین است و فشار طبیعی مخزن آن پاسخگوی فشار لازم برای استخراج نفت نیست. از این رو استفاده از تلمبه بر سر چاه اجتناب ناپذیر است. ایران در سال ۱۳۸۸ روزانه بین ۲۴ تا ۲۵ هزار بشکه نفت از این میدان برداشت کرده است. این میدان در مجاورت میدان فکه کشور عراق قرار دارد.
آذر	عراق	میدان نفتی آذر یکی از میدان‌های نفتی ایران می‌باشد. این میدان نفتی در شرق شهرستان مهران استان ایلام واقع شده‌است. مخزن این میدان با میدان نفتی بدرای کشور عراق مشترک است و در امتداد شمال غربی میدان مستقل چنگوله واقع است. این میدان دارای ۲ میلیارد و ۵۰۰ بشکه نفت خام درجا است. میزان نفت قابل استحصال از این میدان ۴۰۰ میلیون بشکه نفت برآورد می‌شود.
آزادگان	عراق	میدان نفتی آزادگان بزرگترین میدان نفتی ایران و یکی از بزرگ‌ترین میادین نفتی جهان است که کشف آن به سال ۱۳۷۶ باز می‌گردد و در محدوده‌ای به وسعت ۲۰ در ۷۵ کیلومتر، در ۱۰۰ کیلومتری غرب اهواز در منطقه دشت آزادگان واقع است. ظرفیت این میدان ۳۳ میلیارد بشکه تخمین زده شده بود. در سال ۱۳۷۸ لایه جدید نفتی با ظرفیت ۲/۲ میلیارد بشکه در این میدان کشف شد. این میدان دارای دو بخش شمالی و جنوبی است. از سال ۱۳۸۷ تولید نفت از بخش جنوبی با ظرفیت ۲۵ هزار بشکه نفت در روز شروع شده‌است. بخش شمالی میدان در مجاورت میدان مجنون عراق قرار دارد.
یادآوران	عراق	میدان نفتی یادآوران یکی از میدان‌های نفتی ایران است که در ۷۰ کیلومتری جنوب غربی اهواز و شمال واقع است. ابعاد میدان ۱۵ در ۴۵ کیلومتر است. حجم نفت در جای این میدان نفتی ۱۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود. این میدان در مجاورت میدان سنباد که یکی از میدان‌های نفتی عراق است قرار دارد. از این میدان دو نوع نفت سنگین (API 18) و نفت سبک (API 38) به ترتیب از دو لایه سروک و فهلیان تولید می‌شود. نفت استخراج شده به دارخوین منتقل می‌شود.
اسفندیار	عربستان	میدان نفتی اسفندیار یکی از میدان‌های نفتی ایران می‌باشد که دارای مخزن مشترک با عربستان سعودی بوده که بخش عربی آن میدان نفتی لؤلؤ نام دارد و در فاصله ۹۵ کیلومتری جنوب غربی جزیره خارک واقع شده است. نفت این میدان دارای درجه سبکی API ۳۰ است. این میدان دارای ۵۳۲ میلیون بشکه نفت خام درجا می‌باشد.
فروزان	عربستان	فروزان یکی از میادین مشترک ایران در منطقه خلیج‌فارس است که در ناحیه خارک با کشور عربستان مشترک است. اجرای طرح توسعه میدان فروزان که عرب‌ها آن را «مرجان» نامیده‌اند، افزایش تولید نفت خام به‌میزان ۶۵ هزار بشکه در روز، ساخت تاسیسات جدید برای ارسال گازهای همراه نفت به جزیره خارک به منظور جلوگیری از سوزاندن آن، بررسی ظرفیت افزایش بیشتر تولید فروزان و شناسایی لایه‌های جدید تولیدی آن اعلام شده‌است.
فارس ۱	عربستان	————-
فارس ۲	عربستان	————-
رشادت	قطر	میدان رشادت یکی از میدان‌های نفتی ایران است که در ۱۰۸ کیلومتری جنوب غربی جزیره لاوان و در میان آب‌های خلیج فارس است. بهره‌برداری از این میدان از سال ۱۳۴۷ آغاز شد. در حال حاضر استخراج و تولید نفت تنها از سکوی R-۴ در جریان می‌باشد و سایر سکوها غیر عملیاتی می‌باشد. این سکو نیز می‌بایست پس از بهره‌برداری از چاه‌های جدید از کاربری خارج گردد.
آرش	کویت	این میدان گازی از میادین مشترک ایران، با کشورهای کویت و عربستان می‌باشد. ذخیره در جای گاز میدان آرش یک میلیارد فوت مکعب و ذخیره نفت درجای این میدان نیز نزدیک به ۳۱۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود. ایران سهم خود از این میدان را ۴۲ میلیون بشکه نفت خام و ۶۵٫۵ میلیون بشکه میعانات گازی تخمین زده‌است.
فرزام	امارات	میدان نفتی فرزام، بخش بسیار کوچکی از میدان ” فلاح امارات متحده عربی ” است که در آب‌های ایران ” ناحیه سیری ” واقع شده‌است، این میدان در کنار میادین سیوند، دنا، نصرت و الوند قرار دارد.
نصرت	امارات	میدان نفتی نصرت، در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی جزیره سیری در خلیج فارس واقع شده و با کشور امارات متحده عربی مشترک است. سازند سروک آن حاوی نفت بوده (مخزن اصلی) و سازندهای دالان و فراقون حاوی گاز ناخالص می‌باشند. ذخایر قابل استحصال این میدان ۹/۲ تا ۸/۵ میلیارد بشکه تخمین زده شده‌است.
مبارک	امارات	میدان نفتی مبارک یکی از میادین نفتی مشترک بین ایران و امارات متحده عربی می‌باشد. بخش اماراتی این میدان از سال ۱۹۷۴ تولید نفت را شروع کرده است و تولید نفت آن در حدود این ۳۰ سال در سطح ۶۰ هزار بشکه نفت حفظ شده است.
سلمان	امارات	میدان نفتی سلمان یکی از میادین قابل توجه ایران از نظر ذخایر نفت و گاز به حساب می‌آید. حجم نفت قابل استحصال از میدان سلمان حدود ۱٫۶ میلیارد بشکه می‌باشد. هم‌اکنون نفت قابل تولید باقیمانده در این مخزن بیش از نیم میلیارد بشکه‌است.
هنگام	عمان	میدان نفتی هنگام یا میدان نفتی بوخای غربی تنها میدان نفتی مشترک بین ایران و عمان است. هنگام دارای نفت فرار با درجه API 42 می‌باشد و نفت خام درجای آن بیش از ۷۰۰ میلیون بشکه و گاز طبیعی درجای آن حدود ۲ تریلیون فوت مکعب است.

 

 در مرز ایران با کشورهای همسایه ۲۸ میدان هیدروکربنی به‌صورت مشترک وجود دارد که به گفته رئیس پژوهشکده نفت، گاز و پتروشیمی دانشگاه امیرکبیر در همه آنها از دیگر کشورها عقب هستیم و همین امر سبب شده تا نوعی «ربایش» منابع برای ایران اتفاق ‌بیفتد. حسین آفریده در گفت‌وگویی با تأکید بر اینکه این عقب‌ماندگی که از تأخیر در سرمایه‌گذاری در این میادین ناشی می‌شود، به ضرر منافع ملی است، با محاسبه‌ای سرانگشتی در مهم‌ترین میادین مشترک ایران با کشورهای عربستان، عراق و قطر می‌گوید: «عقب‌ماندگی ما از سه کشور همسایه عربستان، عراق و قطر رقمی بالغ بر ١٧ میلیارد دلار به‌صورت سالانه می‌شود». این تنها بخشی از ضرر و زیانی است که از تأخیر در اجرای قراردادهای نفتی گریبان ایران را می‌گیرد. آفریده معتقد است هیچ انشایی بی‌غلط نیست و باوجودی‌که ایرادات قراردادهای جدید نفتی اصلاح شده، اما ممکن است باز هم ایرادی پیدا شود، اما نباید با وقت‌کشی منابع ملی را به هدر دهیم. به گفته او: «نمی‌توانیم در داخل با هم در کشمکش باشیم و رقیبمان در طرف دیگر سود ببرد… کمااینکه تا به حال هم این‌طور بوده است». این کارشناس نگاهی هم به پروژه‌های نفتی ایران در دریای خزر دارد و با انتقاد از عملکرد دولت گذشته در مذاکرات در این حوزه، اعتراض‌نکردن به کاهش سهم ایران از ۲۰ درصد به ١٣ درصد از این دریا را نوعی سهل‌انگاری قلمداد می‌کند. او تأکید می‌کند: «این در حالی است که دولتمردان در زمان دولت‌های هفتم و هشتم از سهم ۲۰ درصدی کوتاه نیامدند اما در دولت قبل به سهم کمتر اعتراض نکرده‌اند».

‌ از زمان کشف میادین مشترک تاکنون، عملکرد دولت‌های مختلف در میادین چگونه بود
در زمان جنگ تحمیلی، دولت‌ها مشغول جنگ بودند و فرصتی برای پرداختن به میدان‌های مشترک نبود. پس از دوران جنگ تحمیلی، وقتی دولت سازندگی روی کار آمد، به فکر میدان‌های مشترک افتاد؛ اما عملا استفاده از میدان‌های مشترک در دولت اصلاحات اتفاق افتاد و میدان عظیم مشترک پارس جنوبی (مشترک بین ایران و قطر) به بهره‌برداری رسید. زمانی‌که دولت اصلاحات روی کار آمد، برداشت ما از پارس جنوبی صفر بود و در زمان تحویل دولت، برداشت ما از پارس جنوبی تقریبا به اندازه قطر بود. در دولت نهم و دهم، عمدتا سیاست‌ها، تغییر کرد. تکیه بر امکانات داخلی بیشتر شد و با خود فکر کردند که پروژه‌ها را در داخل تقسیم کنند؛ بنابراین همه پروژه‌ها را زخمی کردند؛ اما کاری از پیش نبردند و دوباره در میزان بهره‌برداری ما از پارس جنوبی با قطر فاصله ایجاد شد. در واقع اتفاق جدیدی در پارس جنوبی رخ نداد و برداشت ما در این میدان مشترک مانند قبل بود.
‌ در این مدت چقدر متضرر شدیم
خیلی زیاد؛ تصور کنید قطار در حال سرعت‌گرفتن بود و یکباره متوقف شد تا اینکه به دولت آقای روحانی رسیدیم. این دولت روی پروژه‌های اولویت‌دار تمرکز کرد و از این طریق توانستند چند فاز از پارس جنوبی را راه‌اندازی کرده و میزان برداشت را دوباره افزایش دهند، اما این میزان بهره‌برداری هم کافی نیست. میدان پارس جنوبی میدان گازی مشترکی است که لایه‌های نفتی هم دارد. ایران برداشتی از لایه‌های نفتی نداشته؛ اما قطر برداشت می‌کند. میادین مشترک فراوانی با عراق، عربستان و امارات داریم که در همه‌جا از آنها عقب‌تر هستیم. علت این است که رقبای ما، شرکت‌های خارجی را با دانش و فناوری نوین به کار گرفته‌اند و ‌میزان استخراج و برداشتشان را افزایش داده‌اند.

‌ وضعیت ما در هر یک از میادین مشترک چگونه است
میدان فروزان؛ مشترک بین ایران و عربستان است که در عربستان مرجان نامیده می‌شود. این میدان را در سال ١٣۴۵ شرکت پان‌آمریکن کشف کرد. در سال ١٩٧٨ از این میدان ۱۸۰ هزار بشکه نفت تولید می‌کردیم. حالا بعد از چهار دهه از شروع فعالیت این میدان، در طرح‌های توسعه، تجهیزات به‌روز نشده و در‌نتیجه درحال‌حاضر میزان برداشت عربستان ٩برابر ایران است. اکنون عربستان ۴۰۵ هزار بشکه و ایران حدود ۴۵ هزار بشکه برداشت دارد. این میدان، ‌میدانی است که می‌تواند نفت بسیار مناسب با (IP‌) «آی‌پی»های ۳۰ تا ٣١ تولید کند که همه دنیا طالب این نفت هستند. در پارس جنوبی هم همواره از قطر عقب بوده‌ایم، برای مثال در لایه‌های نفتی پارس جنوبی روزانه ۵۰ هزار بشکه برداشت می‌کنیم و قطر ۴۵۰ هزار بشکه. ممکن است در گاز خیلی تفاوت نداشته باشیم؛ اما در نفت این فاصله زیاد است. میدان آرش؛ میدان مشترک بین ایران، کویت و عربستان است. سهم گاز ایران از میدان آرش ۷۰ میلیون بشکه میعانات گازی و ۴٢ میلیون بشکه نفت است؛ اما عملیات اکتشاف را یا شروع نکرده‌ایم یا در حد خیلی پایینی هستیم و طرف دیگر با تکنولوژی‌های روز این کار را انجام می‌دهد. البته درباره تقسیم سهم در این میدان، اختلاف‌های سیاسی داریم. میدان نفتی یادآوران یکی از میدان‌های مشترک بین ایران و عراق است، عراقی که چندی پیش در جنگ بوده و اکنون هم با مشکلات زیادی درگیر است، درحال‌حاضر از ما جلوتر است. در این میدان تقریبا روزانه حدود ۲۰ هزار بشکه نفت تولید می‌کنیم، درحالی‌که قرار بوده ۳۰۰هزار بشکه نفت تولید کنیم. شرکت‌های چینی طرف قرارداد ما بودند؛ اما عملا کار نکردند و چاه‌هایی را که باید حفر می‌کردند، حفر نکردند. از طرف دیگر عراقی‌ها به‌شدت کار انجام می‌دهند، شرکت‌های اروپایی در آنجا مشغول به کار هستند. به‌زودی هم برداشت زیادی خواهند داشت. میدان‌ نفتی فرزاد بین ایران و عربستان مشترک است که آنجا هم عربستان برداشت بیشتری از ایران دارد. شرکت ملی نفت ایران در سال ٨٩ گزارشی منتشر کرده که می‌گوید برداشت عربستان از چهار میدان نفتی مشترک با ایران بیش از ۱۰ برابر ایران است؛ یعنی عربستان ۴۰۵هزار بشکه هیدروکربن برداشت می‌کرده و ایران فقط ۴٢هزار بشکه. عراق در برداشت از میادین مشترک، بیش از دو برابر از ایران جلوتر است. این کشور از ١٢ میدان مشترک نفتی با ایران، روزانه ٢٩۵هزار بشکه برداشت می‌کند حال آنکه برداشت روزانه ایران ۱۳۰ هزار بشکه است. میدان‌های مشترک دیگر هم چنین وضعیتی دارند. در میدان‌های مشترک واقعا کاری انجام نداده‌‌ایم.
قطر روزانه ۵۰۰ هزار بشکه و ایران ۵۰ هزار بشکه از لایه‌های نفتی پارس جنوبی برداشت می‌کند، یعنی ۴۵۰ هزار بشکه در روز از قطر عقب هستیم و این کشور از ثروت ما برمی‌دارد. این میزان را با قیمت نفت می‌توان محاسبه کرد. باید اختلاف گاز و نفت را در قیمتشان ضرب کرد تا متوجه شویم روزانه چقدر متضرر می‌شویم ولی درهرحال رقم فوق‌العاده‌ای است. اگر متوسط قیمت نفت را ۵۰ دلار در نظر بگیریم در پارس جنوبی ٢٢ میلیون دلار در روز ضرر می‌کنیم و در سال هشت میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار قطر از سهم ما برداشت می‌کند. گاز هم از ما بیشتر تولید می‌کند منتها عقب‌ماندگی ما در گاز به اندازه نفت نیست. عراق حدود ۱۵۰ هزار بشکه در روز بیشتر از ما برداشت می‌کند، در آینده بیشتر هم خواهد شد. درواقع اکنون روزانه هفت میلیون و ۵۰۰ هزار دلار و سالانه دو میلیارد و ۷۰۰ هزار دلار از عراق عقب‌تر هستیم؛ عراقی که وضعیت خوبی نداشته و ندارد. حال در این فرصت می‌گوییم حضور شرکت‌های خارجی در میادین مشترک، درهم‌کوبیدن اقتصاد مقاومتی و فرصت‌ندادن به شرکت‌های داخلی است. اما در پروژه‌هایی که در آنها رقابت وجود دارد، زمان عاملی بسیار تعیین‌کننده است. تا غفلت کنیم ذخیره چاه تمام می‌شود. درباره چاه‌هایی که در داخل کشور است، می‌توانیم بگوییم نگاهمان باید این باشد که با تکنولوژی‌های در اختیارمان جلو برویم، اما درباره چاه‌هایی که مشترک هستند، باید هم ثروت و منابع مالی را جذب کنیم، هم با استفاده از تکنولوژی روند برداشت را تسریع کنیم و مکانیسمی به کار بگیریم که بتوانیم وارد رقابت شویم. چرا شرکت‌های خارجی در عراق بیشتر فعال هستند؟ چون عراق نسبت به ما مکانیسم بهتری ارائه کرده است. اگر در رقابت باقی بمانیم، می‌توانیم برداشتمان را بیشتر کنیم. درحال‌حاضر به‌نوعی ربایش منابع برای ایران اتفاق می‌افتد و این خیلی برای ما بد است. در همه ٢٨ میدان مشترک با دیگر کشورها از آنها عقب هستیم. عربستان ۴۵۰ هزار بشکه در روز و ایران ۴٢ هزار بشکه در روز تولید دارد؛ یعنی ۴۰۰ هزار بشکه اختلاف در روز به ارزش ۲۰ میلیون دلار که رقمی حدود هفت میلیارد دلار در سال می‌شود. عقب‌ماندگی ما از سه کشور همسایه عربستان، عراق و قطر سالانه رقمی بالغ بر ١٧میلیارد دلار می‌شود. چرا باید از رقابت عقب بیفتیم؟ نسبت به این آمار و ارقام چه کسی باید پاسخ‌گو باشد؟ آزادگان میدان شمالی و جنوبی دارد و یکی از بزرگ‌‌ترین میادین نفتی جهان است و در سال ١٣٧۶ کشف شده و در محدوده ۲۰×۷۵ کیلومتری دشت آزادگان است. بخشی از این میدان که در عراق است، مجنون نامیده می‌شود. متأسفانه میزان تقریبی تولید ما از این میدان ۵۰ هزار بشکه است. در حالی که در عراق شرکت‌های شل و بقیه وارد کار شده و اکنون روزانه حدود ١٨۵ هزار بشکه نفت استخراج می‌کنند و امیدوار هستند این میزان را به ۴۰۰ هزار بشکه هم برسانند. اگر چینی‌ها در ایران کم‌کاری نمی‌کردند، ما نباید عقب می‌افتادیم. به اعتقاد من هشدار و کارت زرد آقای زنگنه به چینی‌ها که به شرکت CNPC داد، به‌موقع بود. برداشت ایران از آزادگان در ۲۰۰۱ شروع شد و قرار بود ژاپنی‌ها استخراج را انجام دهند که با تهدید آمریکا از ایران خارج شدند و کاری نکردند و شرکای هندی و روسی آمدند که آنها هم با تهدید آمریکا ادامه ندادند، چین آمد که آن هم کاری نکرد. دولت جدید طرح جامعی برای میدان آزادگان جنوبی در دو فاز تعریف کرده است. در فاز نخست پیش‌بینی کرده روزانه ۳۲۰ هزار بشکه نفت و ١٩٧ میلیون فوت‌مکعب گاز تولید شود که این میزان تولید قرار است در ۵٢ ماه انجام شود؛ یعنی حدود چهار سال و نیم بعد. قرار است در فاز دوم این میزان به
۶۰۰ هزار برسد که فعلا ۵۰ هزار بشکه در روز تولید می‌شود. این کار نیازمند منابع مالی است. باید اجازه دهیم دولت شرایطی را جذب کند که این اتفاق بیفتد. اگر دولت، این چالش‌ها را از سر راه برندارد، همین روند طی خواهد شد و کم‌کم شاهد خواهیم بود عراق بیشتروبیشتر برداشت می‌کند. اکنون عراق ٢,۵ برابر ما برداشت دارد و اگر کاری انجام ندهیم، این میزان بیشتر هم خواهد شد.

آزادگان، بزرگترین میدان مشترک نفتی ایران

میدان نفتی آزادگان ـ که دارای دو بخش شمالی و جنوبی است ـ یکی از بزرگ‌ترین میادین نفتی جهان است که سال ۱۳۷۶ کشف شده و در محدوده‌ای به وسعت ۲۰ در ۷۵ کیلومتر در یکصد کیلومتری غرب اهواز و منطقه‌ای به نام دشت آزادگان واقع شده است. این میدان نفتی که در بخش عربی ـ عراق ـ از آن با نام مجنون یاد می شود، براساس تحقیقات و لرزه‌نگاری‌های موجود حدود ۳۳ میلیارد بشکه نفت خام با ضریب بازیافت ۶ درصد را در خود جای داده است. این در حالی است که سال ۱۳۷۸ نیز لایه جدیدی در آن میدان به ظرفیت ۲٫۲ میلیارد بشکه کشف شده است.

بخش شمالی این میدان با مساحتی حدود ۴۶۰ کیلومتر مربع در حدود ۱۲۰ کیلومتری (غرب اهواز و غرب رودخانه کارون) در منطقه مرزی مشترک ایران و عراق واقع شده است. با توجه به اطلاعات و آماری که وزارت نفت اعلام کرده، تولید نفت در بخش جنوبی این میدان نفتی از سال ۱۳۷۸ با ظرفیتی حدود ۲۵ هزار بشکه آغاز شده و هم اکنون به میزان تقریبی ۵۰ هزار بشکه در روز ادامه دارد.

این شرایط در حالی است که توسعه میدان آزادگان در سمت عراق توسط غول نفتی رویال داچ شل با سرعت هرچه تمام‌تر انجام می شود و این کشور کمپانی‌های نفتی چینی ازجمله شرکت ملی نفت چین را به همکاری طلبیده است. عراق از شهریور سال ١٣٩۲ تنها از میدان مجنون ـ که بخشی از میدان آزادگان جنوبی محسوب می شود ـ روزانه ۱۸۵ هزار بشکه نفت استخراج کرده و امیدوار است این میزان را بزودی به ۴۰۰ هزار بشکه در روز برساند.

میدان نفتی آزادگان همان طور که یکی از بزرگ‌ترین میادین نفتی جهان شناخته شده، تاکنون یکی از خبرسازترین میادین نفتی مشترک ایران با کشورهای همسایه نیز بوده است. هرچند این نوع اخبار مربوط به مناقشات مالکیتی نبوده و در این زمینه تقریبا مشکلی وجود ندارد، اما بحث توسعه و بهره برداری در این میدان همواره یکی از اصلی ترین مناقشات داخلی کشورمان شناخته شده که تازه ترین آن، اخراج شرکت چینی سی ان پی سی از منطقه یاد شده از سوی وزیر نفت به دلیل کارشکنی‌های متعدد و وقت کشی بوده که باعث عقب ماندن کشورمان در برداشت از این میدان مشترک شده است.

البته این اخراج ها در میدان نفتی آزادگان مسبوق به سابقه است. اوایل سال ۲۰۰۱ میلادی شرکت ژاپنی ایندکس برای بهره برداری از این میدان انتخاب شد و با امضای قراردادی روند اداری انجام این پروژه صورت گرفت، اما با فشارهای مستقیم و غیرمستقیم آمریکا بر ژاپن و وضع برخی تحریم های بین‌المللی یکجانبه علیه ایران، این شرکت ژاپنی از این میدان خداحافظی کرد تا این که دولت ایران برای ادامه انجام کار به دنبال شرکای روسی یا هندی رفت که این روند هم با دخالت‌های ناجوانمردانه آمریکا به نتیجه نرسید تا این که پای چین به میادین نفتی ایران بخصوص میدان آزادگان با تمام ویژگی هایش باز شد.

هرچند آمریکا نتوانست چین را رسما از حضور در این میدان نفتی منصرف کند، اما با توجه به فشارهای بین المللی و البته کارشکنی‌ها و وقت کشی‌های متعددی که شرکت چینی طرف قرارداد ایران در این میدان داشت، در نهایت بیژن زنگنه اقدام به اخراج و خلع ید این شرکت چینی از مهم‌ترین میدان نفتی جهان کرد.

جالب است که شرکت چینی با گذشت مدت زمان زیادی که در ایران مشغول کار شده از مجموع ١٨۵ حلقه چاهی که باید براساس برنامه در فاز نخست توسعه این میدان به بهره برداری می رساند، فقط هفت حلقه چاه حفاری کرده، همچنین در حالی که پیمانکار چینی طرح (CNPCI) طبق قرارداد به استقرار ٢۵ دکل حفاری در این میدان سال ۲۰۱۴ میلادی ملزم شده بود، فقط برای افزودن یک دکل حفاری در این میدان مشترک برنامه ریزی کرد.

با این حال طرح جامع توسعه جدید میدان نفتی آزادگان جنوبی در دو فاز تعریف شده است که در فاز نخست توسعه، تولید٣٢٠ هزار بشکه نفت در روز و ١٩٧ میلیون فوت مکعب گاز پیش بینی و مقرر شده است این میزان تولید با حفر ١٨۵ حلقه چاه، ۵٢ ماه پس از تصویب طرح جامع تجدیدنظر شده توسعه میدان محقق شود. بر این اساس، افزایش تولید نفت این میدان به روزانه ۶٠٠ هزار بشکه نیز در فاز دوم توسعه میدان مدنظر قرار دارد. این در حالی است که حداکثر میزان استخراج نفت ایران از این میدان مشترک ۵۰ هزار بشکه در روز گزارش شده است.

هرچند اهمیت این میدان نفتی ـ گازی مشترک بین ایران و عراق برای کشورمان از بابت وجود ذخایر عظیم کربوهیدراتی در این مخزن مطرح است، اما با توجه به پیر شدن برخی چاه های نفت در ایران این میدان جوان با توجه به ظرفیت‌های بالقوه ای که دارد می تواند به عنوان یکی از امیدهای صنعت نفت کشورمان برای حفظ تولید روزانه و ارتقای جایگاه ایران در اوپک نیز مطرح باشد.

میدان نفتی سلمان

میدان نفتی سلمان یکی از میادین نفت و گاز بسیار غنی در آب های خلیج همیشه فارس و در محدوده جزیره لاوان واقع است. براساس قوانین بین المللی مالکیت ۷۰ درصد از آن متعلق به ایران و ۳۰ درصد باقیمانده در اختیار امارات متحده عربی قرار دارد.

ابعاد این میدان نفتی مشترک ایران و امارات تقریبا ۱۱ کیلومتر در ۱۴ کیلومتر برآورد شده است. براساس آمارهای ارائه شده، سلمان دارای ۴۴ حلقه چاه نفتی و ۱۰ حلقه چاه گازی است. اگر بخواهیم اوضاع کشورمان در استخراج نفت و گاز در این میدان مشترک گازی را برآورد کنیم، درمی یابیم اوضاع کشورمان در برداشت از بخش نفتی این میدان مشترک بسیار مناسب‌تر از محصول گازی آن است و براساس برخی شواهد برداشت گازی در حد صفر است.

در مطالعات اولیه از این میدان نفت و گاز مشترک بین ایران و امارات متحده عربی، برآورد شده بود این میدان حدود ۴٫۵ میلیارد بشکه نفت را در خود جای داده در صورتی که به دلیل شرایط زمین شناسی این مخزن، فقط ۱٫۶ میلیارد بشکه از آن قابل استخراج است و با توجه به استخراج هایی که تاکنون در این میدان صورت گرفته تنها نیم میلیارد بشکه از ذخایر نفتی میدان سلمان باقی مانده است. از سوی دیگر سهم ایران از این میدان نفتی ۴٫۶۷ درصد برآورد شده است.

در بخش ایرانی میدان نفتی سلمان ۴۲ حلقه چاه نفتی حفر شده که از این تعداد چاه ۲۵۰ هزار بشکه مایعات هیدروکربوردار استخراج می شود و با توجه به ترکیب مواد خارج شده از این چاه ها تنها ۵۰ درصد نفت به دست می آید و براساس آمار روزانه ۶۰ هزار بشکه نفت از این میدان نفتی استخراج شده است. در حالی که کشور امارات عربی متحده از میدان ابوالبخوش (نام عربی سلمان) روزانه ۴۰ هزار بشکه نفت از ۷۰ حلقه چاه به دست می آورد و تاکنون در مجموع ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از میدان یاد شده به دست آورده است.

 

نتیجه گیری:

مخازن مشترک هیدروکربوری از منابع استرتژیک هر مملکت می باشد. بزرگترین مخازن نفتی (یادآوران و آزادگان) و گازی (پارس جنوبی) ایران در مناطق مرزی و بصورت مشترک با کشورهای همسایه می باشد. شناخت بیشتر این مخازن و اولویت مطالعه آنها می تواند در بهره برداری بهتر اهمیت ویژه داشته باشد.

 منبع:

۱-بهروز اسرافیلی دیزجی

۲-شرق

۳-فارس